Қаныш Сәтбаев мәдени мұрасының цифрлық қоры
1927-1928 жылдары жарық көрген еңбектері
Торлан кендерінің шамасы және келешегі
Торландағы қорғасын кендері орыс мамандарына 1800-інші жылдан бері мәлім болған. Түркістан генаральный штабының 1870-жылы басқан картасында Торлан ошағы «Первушин көпестің зауыты» деп көрсетілген. 1925 жылы басқан инженер Лазовтың мақаласында Торлан ошағының 1882-жылдан 1921 жылға шейінгі өндіріс мөлшері төменгі түрде суреттеледі:
| Кеннің иесі | Жыл | Алынған кеннің шамасы | Алынған қорғасын |
| Иванов көпес | 1882 | 30000 пұт | 3000 пұт |
| » | 1883 | ? | 1993 пұт |
| » | 1884 | ? | 3404 пұт |
| » | 1885 | 23000 пұт | 7047 пұт |
| Бабатай баласы | » | 20975 пұт | 360 пұт |
| » | 1896 | ? | 96 пұт |
| Бабатай Қасен баласы | 1897 | — | 96 пұт |
| » | 1898 | 2500 пұт | 600 пұт |
| » | 1899 | 430 пұт | — |
| Лесман | 1915 | 40000 пұт | — |
| Түркістанның шаруашылық кеңесі | 1919 | 120 пұт | 2500 пұт |
| » | 1921 | ? | 1000 пұт |
| Барлығы | 128405 пұт кен | 25836 пұт қорғасын |
Бірақ бұл цифрлар шынында толымсыз, шала, өйткені 1926 жылдағы жасалған Геолокомның зерттеуіне қарағанда, Торлан ошағынан өткен уақыттарда кемінен 6,808,500 пұттай қорғасын кені қазып алынуы керек. 1915 жылға шейін қорғасын кендері өнімсіз, қол көрігімен балқытылып келген. 1915 жылдан бастап Лесман дейтін инженер кен ошағынан 6 шақырым төменнен зауыт сала бастаған. Бірақ салған зауыты зиянды болған соң ода қайыра «қол көрігінің» жолына түскен. 1919 жылдан бастап Торлан кенін Түркістанның шаруашылық кеңесі жүргізе бастаған. Бірақ ошақтағы оңай жатқан маңызды кендердің қоры үзілген соң, ол дағы 1921 жылы жұмысын тоқтатып, зауытты «қорық» күйіне түсірген. 1925 жылы жүргізілген Түркістан бөлігінде Торлан Қазақстан шаруашылық кеңесінің қолына көшкен. 1926 жылдың жазынан бастап Торлан ошағын одақтық Геолоком зерттеуге кіріскен. 1800 жылдан арғы Торланның тарихы мәлімсіз. Түркістандағы атақты «Әзірет Сұлтан» мешітінің кірпіштері қорғасынмен жалатылған. Егерде ол қорғасындар осы Торлан ошағынан қорытып алынса, онда Торлан кені 13-14 ғасырларда да өндіріс жүзінде өмірлі болуы керек.
Торлан кені Түркістан қаласының шөлейт пен шығыс жақтарының аралығында қаламен арасы 65 шақырым жер. Орны Қаратау кенересінің оң бөліміндегі жоталардың бірінде. Кен орнының дерегі: шөлейт енінің 430,32, 50; полку меридиянынан алғанда шығыс бойының 380,320,450. Түркістан қаласы мен Торлан кенінің арасында бұрыннан салынған арба жол бар. Түркістаннан 45 шақырым жер бұл жол жазықпен жүріп отырады. Одан Қаратау биіктерінің ішіне кіреді. Торлан ошағы «Көк қия» мен «Аша сай» дейтін екі бұлақтың арасындағы биіктеу жотасында. Аша-сай бұлағы «Қатын-Камал» өзенінің бір тарауы. Бұл өзеннің бойында Торланнан 6½ шақырым жерде Лесманның салған ескі қорғасын зауыты бар. Зауыттың тұрған жері Торлан ошағынан 350 метрлік аласа (2 метр қазақтың бір құлашындай болады). Кенінен 1½ шақырым шығыс жақта Көк-қия бұлағының жиегінде ерте кезде кен жұмысшылары тұрған поселкесі бар. Поселкенің орны кен ошағынан 250 метрлік аласа. Поселке мен кеннің салт не жаяу қатынас болмаса, арбамен жүруге болымсыз. Поселке мен ескі Лесман зауытының арасы 8 шақырым. Екі арасына арбамен жүруге болымды. Кен ошағының маңы – жыныс таулар. Кей құздардың биіктігі 500 метрге шейін барады.
Торлан аймағындағы Қаратау кенересінің жоталары ыңғай тұнба тау жыныстарынан құралған. Бұл жыныстарды екі бөлімге жіктеуге болады: 1) Төменгі жік. Бұл балшық араласқан ізбез тастарынан жасалған. Қалыңдығы – 575 метр. 2) Жоғарғы жік. Бұл бір ыңғай таза ізбез тастарынан құралған. Қалыңдығы – 235 метр. Төменгі жіктің төсеніші – құм тастары. Олардың қалыңдығы қанша екендігі мәлімсіз. «Тас көмір» дәуірінен бұрын жоғарғы көрсетілген тау жыныстарының бәрі де теңіз суының астында жатқан. Одан кейін бұл аймақта күшті жер сілкіну болып, бұл тастардың бәрі де судан шығып қырат болған. Бертін заманда бұл қыратты тағы да теңіз суларының тасқыны басқан. Соңғы теңіз кейіннен тартылып түрлі көлдер жасалған. Бұл көлдердің орнында қазір де тас-көмір ошақтары бар. (Шақбақ, Бұрылдай, Баба-Ата, Батбақ ошақтары сияқты). Теңіз сулары әбден тартылып біткен соң соңғы дәуірлерде бұл жерде тыңнан тағы да жер сілкіну басталып оның себебінен осы күнгі Қара таудың жоталары жасалған. Торлан кені де осы жер сілкінуден жасалған жердің негізгі бір жарығының бойында. Торлан ошағына «Аша-сай», «Қаракен-сай» дейтін екі бөлек кен орны кіреді. Бұлардың Қаракен-сайындағы кені әлі мүлде зерттеусіз. Сондықтан қазірде Торлан ошағы деп жалғыз «Аша-сай» кені есептеледі.
Кеннің жотасы: шөлейт пен батыс аралығына бейім 2900
Кеннің құламы: шөлейт пен шығыс аралығына бейім 550
Кеннің денесі төңкерулі астау сияқты. Тереңдеген сайын енін кеңейтіп отырады. Жер бетіне шығып көрініп жатқан кен денесінің жотасы 50 метрдей. Ені 0,5 метрден аспайды. Жер астына тік өлшеумен 50 метр тереңдегенде, кеннің жотасы 290 метрден асып, орташа ені 22 метрге шейін барады. Жалпы алғанда кеннің ені бір қалыпта тұрмай айнымалы болып, кейде 50 метрге шейін кеңіп, кейде тарылып 10 метрге шейін келеді. Кеннің төсеніші мен жамылшысы үнемі жаншылған ізбез тасы болып отырады. Ізбез тасы қашанда жер астындағы сулардың ағын қайратына шыдамсыз болады. Тереңдей келгенде кен денесінің ені айнымалы болғандығының да себебі осыдан.
Кен денесінде көзді сулар 60 метр тереңнен басталады. Сондықтан бұрынғы қазылған шақтылар осы 60 метр тереңнен төмен түспеген. Бұл жерлерде үнемі кеннің шайылма бөлімі кездесіп отырады. Кенді қоршаған тастар жаншылған ізбез болғандықтан, сулар кеннің 60 метрден төмендегі бөлімінің де көбін шайып кетуге лайық. Мұның растығын өткен жаз салынған бұрғыларда айқындап ашып отыр. Салынған ең терең бұрғы тік өлшеумен 125 метр жерден кеннің әлі де шайылма бөлімін кездестіріп отыр. Сондықтан Торлан кенінің ең маңызды боларлық «тұнба» бөлімі әлі табылған жоқ. Торланның шайма бөліміндегі кендер үнемі көміртегі араласқан қорғасынның тоты. Бұл кенді ғылымда «тсеруссит» дейді. Церусситтерге кен денесінде кейде құм, кейде жабысқақ қоңыр балшық, кейде жоса араласып отырады. 1926 жыл мен 1927 жылы жасалған зерттеулердің қорытымына қарап Торландағы тотықба кендерді төменгі 4 сортқа жіктеуге мүмкін:
Балшық аралас церуссит кені;
Қатты таза церуссит;
Үгілмелі таза церуссит;
Жоса араласқан кендер.
Бұлардың ең бағалысы 2 мен 3 сорттары. Олар кен денесінің орта бөлімінде жиі кездеседі.
Ленинградтағы кен зерттеуші комитеттің Николаев дейтін шеберінің жасаған талдамына қарағанда, І сортты кенде 8,37% қорғасын, ІІ сортта 54,36% қорғасын, ІІІ сортта 76,65% таза қорғасын барлығы білінеді.
Торлан кенін зерттеуге шыққан Геолокомның шеберлері Торлан кендері туралы төмендегідей қорытынды береді:
| Кеннің сорттары | Барлық шамасы | Ішіндегі қорғасыны | Дербес салмағы |
| Балшық аралас церуссит | барлық кеннің 57,5 % | 13,91% | 2,8 |
| Қатты церуссит | барлық кеннің 5,7 % | 51,23% | 5,3 |
| Үгілмелі церуссит | барлық кеннің 2% | 65,26% | 6,0 |
| Жоса араласқан кендер | барлық кеннің 34,8 % | 2,94% | 3,0 |
Сорттарға жіктемей жалпы алғанда кеннің ішінде 15,14% таза қорғасын бар. Қазып алу жағынан келгенде Торлан кендерін 2 жікке бөлуге мүмкін:
А) Қайламен қазылатын кендер (І мен ІІІ сортты кендер);
Б) Динамитпен бұзып алатын кендер (ІІ мен ІV сортты кендер).
Балқыту жағынан алғанда Торлан кендері:
Таза кендер (өйткені мұнда қорғасыннан басқа металдар жоқ);
Шабылма, металға кедей кендер (орта есеппен кендегі қорғасын 15% аспайды).
Оңай балқитын кендер.
І-ші мен ІІІ-сорттың кендері тұтас емес, шашылма түрде. Оларды зауыт пешіне салмастан бұрын «илеп» біріктіруге керек болады. ІV сортты есепке алмағанда алғашқы 3 сорттың кенінде 22,82% таза қорғасын бар. Сондықтан кейінде ІV-сорттың кенін пайдаланудың үнем жүзінде қаншалық қолайлы екендігі әзірше көмескі. Мастович дейтін профессор І-ші мен ІV-сорттың кендерін пешке салмастан бұрын іріктеуге салу керек дейді.
60 метр тереңдіктен жоғарғы жақтағы кендерді Торлан ошағындағы Геолокомның зерттеуші шеберлері жатқан орнына қарата жікке бөледі. Бұл жіктердегі кеннің жалпы шамасы мынау (тонна өлшеуімен бір тоннада 61 пұт болады):
| Жіктің нөмірі | І сорт | кендер | ІІ сорт | кендер | ІІІ сорт | IV сорт | барлығы | |||
| Кен | Қор-ғасын | Кен | Қор-ғасын | Кен | Қор-ғасын | Кен | Қор-ғасын | Кен | Қор-ғасын | |
| №1 | 14302 | 1990 | 2517 | 1289 | 1002 | 654 | 18275 | 549 | 36196 | 4482 |
| №2 | 1526 | 212 | 265 | 136 | 108 | 70 | 2142 | 62 | 4041 | 480 |
| №3 | 13084 | 1826 | 2263 | 1159 | 900 | 587 | 18374 | 540 | 34621 | 4106 |
| №4 | 8022 | 1116 | 1510 | 774 | 600 | 391 | 6125 | 180 | 16257 | 2461 |
| №5 | 1241 | 1004 | 1357 | 685 | 541 | 352 | 3512 | 162 | 14630 | 221 |
| №6 | 641 | 89 | 121 | 62 | 48 | 31 | 490 | 15 | 1300 | 147 |
| Барлығы | 46679 | 6410 | 8275 | 4239 | 3294 | 2147 | 51998 | 1537 | 109646 | 14633 |
1927 жылы жазда болған Атбасар тіресінің комиссиясы Торлан ошағындағы кендердің жалпы шамасы 60 метрдей жоғары бөлімінде 109 856 тонна болады деп шамалаған. Оның ішінде таза қорғасыны 106 338 тонна. Оның ішінде:
Анық запасы №2 жіктегі 4041 тонна кен (қорғасыны 480 тонна);
Болжаулы запас №3,4 жіктердегі 87074 тонна кен (қорғасын 13049 тонна);
Күмәнді запас №1,5,6 жіктегі 18741 тонна кен (қорғасын 2804 тонна).
Бұрғы мен зерттеу жұмыстары біткен кезде 1927 жылдың күзінде барған Трушков дейтін профессор Торлан ошағындағы 125 метрден жоғарғы жердегі кеннің шамасын 298000 тоннаға шамалайды. Ішіндегі қорғасыны 38232 тонна. Бұл шаманың:
Анығы: 80000 тонна кен (қорғасын 5600 тонна);
Болжаулысы: 168000 тонна кен (қорғасыны 19152 тонна);
Күмәндісі: 50000 тонна кен (қорғасыны 5000 тонна).
Қазған, балқытқан кездегі қорғасынның шығынын еске алып келіп профессор Трушков Торлан кенінде (Қаракенсайды қоспағанда) барлығы 30000 тонна пайдаға асарлық таза қорғасын бар дейді.
Торлан зауыттарының үнем жағдайлары
Теміржол бойынан оқшау жердегі кен орындарының келешегіне ішіндегі кен шамасынан басқа, төмендегі үш шарттар әсер береді. Олар:
Кіре
Отын
Жұмыскер күші.
Бұл шарттарды жеке алып зерттеп көрейік.
Кіре шарттары. Қазақстан жеріндегі жасалып жатқан зауыттардың тәжірибесіне қарағанда, үнем жүзінде қашанда көлікті кіре автомобильдерден пайдалы болатындығы білінеді. Өйтсе де кіре көлігінің нарқын өзгертпеу үшін және де кейбір керекті заттарды зауытқа тез жеткізуге Қазақстандағы зауыттарға азда болсын автомобиль алуға қажет сияқты. Көлікті кіренің бағасы төменгі шартқа байланады:
Кіре жолының ұзындығы мен жағдайы.
Аудандағы елдің көлік күштері.
Кіре саймандарының бағасы.
Торлан ошағы Түркістан қаласынан 70 шақырым жерде екендігін жоғарыда айттық. Бұның 50 шақырымы жазық, 20 шақырымы таулы жермен жүреді. Таулы бөлімде де биіктігі 10-15 градустан асатын асулар жоқ. Жол бойында арық, бұлақ сулары мол. Көлікке жемдік өсімдік те бар. Торланның шығыс бет шөлейт бөлігіндегі Созақ, Жылы бұлақ, Қаракөл болыстарында түйе көп. Бұл түйелер жылында кіре тасуға Қоқан аймағына барып жүреді. Қазақ елінде көлігінен басқа кіре саймандары жоқ. Сондықтан кіреге керек заттарды зауыттың өзі сатып алуға керек. Қазір де Жосалы мен Қарсақбай зауытының арасындағы кіре (370 шақырым) пұтына 1 сом. Оның 50 тиыны көлік майы, 50 тиыны сайман шығындары. Жол жағдайлары Қарсақбай мен Торланда бірдей деуге мүмкін. Сондықтан Түркістан мен Торлан арасындағы кіре көлікпен тасылғанда, пұтына 50 тиыннан қымбат түспеуге керек. Торлан зауыты егерде жылына 150,000 пұт қорғасын балқытып шығаратын болса, Түркістан мен Торлан арасындағы жылдық кіре жүгінің шамасы 400,000 пұттай болуы керек.
Отын жағдайы. Торлан кенін зауыт пешінде балқыту үшін және зауыттың электр станциясы мен үйлерінің жағуына не ағаш, не тас көмір отыны қажет болады. Зауыт өмірінде балқып шығатын бір пұт қорғасынға 1,8 пұт кокс пен 2 пұт көмір шығын болып отырады. Торлан аймағында ағаш отын табылуы мүмкінсіз. Басқа отынның бағасы Торланға әкелгенде төменгі сияқты:
| Отынның тегі және шыққан орны | Жерінде | Темір жол кіресі | Көлік кіресі | Шашылуы | Барлығы |
| Донбастың коксі, бір пұты | 37 тиын | 45 тиын | 50 тиын | 13 тиын | 1 сом 45 тиын |
| Сексеуіл көмірі, бір пұты | 1 сом | 10 тиын | 50 тиын | 34 тиын | 1 сом 94 тиын |
| Қызылқия ошағының көмірі, бір пұты | 40 тиын | 10 тиын | 50 тиын | 10 тиын | 1 сом 10 тиын |
| Сүлікті көмірі, бір пұты | 50 тиын | 10 тиын | 50 тиын | 11 тиын | 1 сом 21 тиын |
| Донбас көмірі, бір пұты | 20 тиын | 35 тиын | 50 тиын | 11 тиын | 1 сом 16 тиын |
| Сексеуіл, бір пұты | 40 тиын | 5 тиын | 50 тиын | — | 95 тиын |
Жоғарғы цифрлар Торлан зауытының отын мәселесі аса қолайсыз түрде болатындығын көрсетеді. Коксті алғашқы кезінде сөзсіз Донбасстан алдыруға керек болады. Бебер дейтін кен зерттеушісі Торланның шығыс жағында 40 шақырымдағы «Бабатай», «Батпақ» дейтін жерде ені 2 метрге жақын тас көмір қыртысы бар деп жазады. Сондықтан толық зерттеу жүрсе, керекті жылдық тас көмірді алыстан тартпай осы жердің өзінен табуға мүмкіндігі бар. Егерде Бабатай-Батпақ маңынан көмір тіпті табылмаса, Торлан зауытына көмірден көрі нефт (мұнай) отыны қолайлырақ болуына да лайық. Бұл әзірше көмескі.
Жұмыскер күші.
Забайшы, кірпіш құюшы және жабайы қара жұмыскер күшін зауыт аймағының өзінен табуға мүмкін. Басқа жұмыскерлерді Қызылорда, Ташкент биржаларынан іздеуге керек болады. Зауыттың өз маңында ескіден қалып келе жатқан 300 адамнан артық қара жұмыскер күші бар. Зауыт пен кен қазу жұмысына жалпыша 400 адам үнемі жұмыста болуы керек. Жұмыскердің алатын айлық жалақысын орта есеппен 60 сомға шақсақ, бұған үстелетін профсоюз, сатыстырақ шығындарын қосқанда жұмыскер ақысы балқытатын қорғасынның әрбір пұтына: 
Жаңа қорғасын зауыты
Отын, жол, жұмыскер, кен жағдайларына қарағанда Торландағы салынарлық жаңа зауыт жылына 120,000 не 150,000 пұт қорғасыннан кем өндіріске шамаланбауына керек. Өндіріс шамасы мұнан кем болса үстем шығындарының көптігі Торлан зауытын зиянды түрге әкеледі. Баста айтылған Лесманның ескі зауыты қазір де тозған, бұзылған күйде. Және де жаңа күйінің өзінде де, ол зауыт мықтаса жылына 60,000 пұттан артық қорғасын шығара алмас еді (пештің тарлығы, машина саймандарының әлсіздігі тақырыпты). Сондықтан Торлан кеніне жаңадан арнап қорғасын зауытын салуға керек болады. Бұл жаңа зауыт кен ошағының жанындағы жұмыскер қаласының жанынан салынғаны пайдалырақ (Өйткені соңғы шартта шахты мен зауыт арасындағы кеннің кіре жолы көп қысқарар еді). Зауыт пешінің өндірісіне жеткілікті су болуы қажет. Лесман зауытының жанындағы «Қатын-Камал» бұлағы – аса көзді. Жұмыскер қаласының жанынан ағатын «Көл-қия» бұлағының көз мөлшері қанша екендігі мәлімсіз. Сондықтан жаңа зауыттың орнын ашу үшін алдымен «Көл-қия» бұлағы сөткесіне және жылына қанша су беретінін есептеп алуға керек.
Салынатын жаңа зауыт жылында 150000 пұт қорғасын шығарса, бір сөткеде ол 600 пұт қорғасын балқытып отыруына керек (Зауыт жылына орта есеппен 250 күн толық жүріп отырады. Басқа уақыты жамау, түзету сияқты демалыстарда өтеді). Егерде Торлан кендері іріктеу тәсіліне көнсе, онда жаңа салынатын зауытты Торланнан қашық әкетіп Шақбақ, Бұрылдай, не солар сияқты Сырдария губернасындағы басқа бір сенімді тас-көмір ошағының жанына орнату пайдалырақ болар еді. Соңғы шартта отын кіресі тіпті аз болмақшы.
Торлан өндірісіне керек ақшаның мөлшері
Атбасар тіресінің зерттеуі бойынша Торлан кендерін іске асырып «өндіру» жұмысына төмендегі ақшалар қажет болады:
Кіре саймандарына (автомобиль, жол түзету) – 150,000 сом;
Кенді қазып шығару жұмыстарына (шақта саймандарына) – 456,000 сом;
Қорғасын балқитын зауытты салу шығыны – 600,000 сом;
Қызметкерлерге үй салу шығыны (жұмыскер пәтері, зауыт кеңсесі, монша, складтар және басқалар) – 1,777,500 сом;
Басқару жұмысы басқа үстем шығындар – 502260 сом;
Зауытқа керекті түрлі талдам, зерттеу, тәжірибе шығындары 34,550 сом;
Барлығы – 3,520,290 сом.
Бұл соманы өндіріс мөлшеріне шақсақ Торлан зауытының бір жылда балқытып шығаратын қорғасынның пұтына: 
Торландағы қазір де көрініп отырған кеннің шамасы профессор Трушковтың жорта ықшамдап есептеуінің өзінде 30,000 тонна (яки 1,800,000 пұт) таза қорғасын бергілікті. Бұл кен кейіндегі Торланның өзіне және Қаракенсай кеніне жасалатын толық зерттеулердің тіпті жеміссіз болып шығатын шартының өзінде де Торлан зауытына 1,800,000 ₌ 12 жыл азық
150,000
болуға жарайды. Соңғы зерттеулер кемінен зауытқа тағы да 3-4 жыл азық боларлық қосымша кен табуы күмәнсіз нәрсе. Сондықтан Торлан өндірісіне жұмсалатын ақша зауыттың бір жылы емес, 10-15 жыл өміріне азық болмақшы.
Торлан зауытының алғашқы жылындағы беретін қорғасынның шамасы 10 тонна (яки 610 пұт). 10 тонна қорғасын балқыту үшін ұсталатын шығындар:
| Шығынның аты | Шамасы | Бағасы | Жинағы |
| Қорғасын кендері | 80 тонна | 30 сом | 2,400 сом |
| Кварц тасы (пештің ыстығын ұстау үшін керек) | 5,5 тонна | 12 сом 20 тиын | 67сом 10 тиын |
| Ізбез тасы (кенді тез балқыту үшін керек) | 9,1 тонна | 12 сом | 20 тиын 111 сом |
| Кокс (шыныққан тас көмір) | 17 тонна | 88 сом 45 тиын | 1503 сом 60 тиын |
| Тас көмір | 10 тонна | 67 сом 10 тиын | 671 сом |
| Электр күшінің шығыны | — | — | 104 сом 50 тиын |
| Жұмыскер ақысы | 160 адам | 2 сом 61 тиын | 552 сом |
| Мамандар ақысы | 30 адам | 6 сом | 180 сом |
| Түрлі ұсталықтардың шығыны | — | — | 130 сом |
| Барлығы 10 тонна қорғасынның шығыны | — | — | 5719 сом 20 тиын |
Сондықтан бір тонна қорғасынның зауыттағы бағасы 
(Бір пұтының бағасы 9 сом 37 тиын). Енді Торлан қорғасынның базарға шыққандағы «өз басының» қанша болатындығын білу үшін жаңағы бағаға зауыт салынуға баста ұсталған ақшаларды қайтарып алу үшін керек болатын тиісті өнімді қондырып, оның үстіне зауыт басқармасының ұстайтын басқа шығындарын бөліп салуға керек болады.
Бұларды орындағанда Түркістан қаласына барып теміржол вагонына тиелгендегі Торлан қорғасынның пұт бағасы төменгі шығындардан жиналмақ:
Зауыт пешінен шыққандағы қорғасынның бағасы: 9 сом 37 тиын (зауыт, шахта шығындары соның ішінде);
Басқарма, кантор, жұмыскерлердің пәтер шығыны және басқа үстем шығындар 2 сом 31 тиын;
Зауыт салуға жұмсалған ақшаны қайтару үшін үнем – 79 тиын;
Түркістанға шейінгі кіре бағасы мен вагонға тиеу шығыны – 54 тиын.
Сонымен жинап келгенде, Түркістан барып вагонға түскендегі Торлан қорғасынының пұт бағасы алғашқы жылында 13 сом 28 тиын болуына керек. Кейінгі жылдарда Бабатадағы көмір ошағы зерттеліп, отын арзандағанда, кен ошағындағы шахта саймандары келісіп, кен арзандағанда Торлан қорғасынның бәсі алғашқысынан көрі пұтына 2 сом кемір деп шамалауға болады. Соңғы шартта Торлан қорғасыны арзандығынан базар нарқында көсем заттардың бірі болуына даусыз.
Торлан кенінің әзірше зерттеліп есепке түсіп отырғаны тек «Аша-сай» өзегіндегі бөлімі. Қаракенсайдағы кен денесі әлі зерттеусіз дедік. Аша-сай кенінің 125 метрден төменгі жерінің өзі де әзір зерттеусіз. Кен денесінің тереңдеген сайын үзілуге бейімделіп, енін тарылтпай кеңей беруіне қарағанда, Аша-сай кенінің тереңінде де әлі бірсыпыра кеннің табылуына дау жоқ. Аша-сай кенінің жотасы Қаракен сай кеніне қарай бейімді. Екеуінің құламы бір. Сондықтан Аша-сай мен Қаракен сай кендерінің екеуі де тереңде бір қосылып тұтасып кетуі мүмкін нәрсе. Соңғы шарттарда Торлан кенінің маңызы қазіргісінен әрине әлденеше қабат артпақшы. Сондықтан Атбасар тіресі 1928 жылдың жазында 150,000 сом шығарып, Торланда терең бұрғы зерттеуін жүргізбекші болып жатыр.
Жоғарғы шарттарға қарағанда бұл зерттеулер жемісті болар деп сенуге мүмкін. Торланнан басқа да Сырдария губерниясында қорғасын кендері көп. Бұл кендердің көбі (мысалы, Талдықорған, Сүлеймен сай, Түлкібас, Талас, Қара балта, Сары қарт сияқты) Торлан ошағын басып жүретін жоғарыда айтқан. Жердің бір негізгі бір жарығының бойында. Бұл кендердің бәрінің жасалуына баста себеп болған жердің осы негізгі сызаты болуына мүмкін. Сондықтан бұл сызаттың бойын толық зерттеуге кірісу ең қажет жұмыстардың бірі.
Сырдария губерниясында тас көмір ошақтары көп. Бұл ошақтардың көбі (Шақбақ, Бұрылдай, Ленгер, Арыстанды, Баба-Ата, Батбақ сияқты) Қаратау кенересінің шығыс пен шөлейт бөктерлерін басып өтетін ені 6 шақырымдық «Юра» дейтін заманнан қалған тұнба жыныстардың ішінде. Сырдария губерниясындағы тас көмірлер сан жағында, сапа жағында Ақмола-Семей көмірлерінен көп төмен. Өйтсе де қазірден бастап зерттеу жүрілсе, Қазақстанның оң бөліміндегі Торлан сияқты жасалуға бейімді өндіріс орындарына азық боларлық отын алыстан тасылмай осы Сырдария губерниясындағы теміржол бойына жақын ошақтардың бірінен табылар еді.
ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР
ТОРЛАН КЕНДЕРІНІҢ ШАМАСЫ ЖӘНЕ КЕЛЕШЕГІ
Бұл мақала 1927 жылы Қызылорда қаласының бастырушы өлкелік партия комитетініне қарасты «Қызыл Қазақстан» атты жалпы саясат, өнер, білім, шаруашылық журналының Апрель-май №4-5 (72-73) сандарының 35-45 беттерінде төте жазумен басылған. Аталған мақала Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың 1970, 1989, 1999, 2007 жылы шыққан «Таңдамалы» көп томдық шығармалар жинағында берілмеген.
Бұл мақала Қаныш Имантайұлы Сәтбаев шығармалар жинағына тұңғыш рет төте жазудан қазіргі ғаріпке аударылып, ғылыми айналымға еніп отыр.
Мақала ішінде әр түрлі геологиялық, химиялық терминдер кездеседі:
Церуссит (лат. cerussa – бояу) – қорғасынның ақ кентасы, карбонаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Pb[CO3], құрамы (%): PbO – 83,5%, CO2 – 16,6%, қоспалары: Sr, Zn, Ca, Ag, Fe.
Кокс (нем. Koks) – көмірді немесе мұнайлы шикізаттарды кокстеу арқылы алынатын жасанды қатты отын.
Кварц – табиғатта ең көп таралған тау жынысын түзуші минерал. Оксидтер класына жатады, химиялық формуласы: SіO2.