Қаныш Сәтбаев мәдени мұрасының цифрлық қоры
1927-1928 жылдары жарық көрген еңбектері
Қарағанды-Ыспас зауыттарының қазіргі күйі мен келешегі
Ыспас зауыты 1862 жылы салынған. Содан бері 1919 жылға шейін мұнда 18,800,000 пұттай мыс кені балқытылып, одан 3,000,000 пұттан аса таза мыс алынған. Ыспас зауыты мыс жағынан Қазақстанда соңғы кезге шейін теңсіз «үздік» алда болып келген. Жалпы Ресейдің кен кәсібін алсақ, оның ең өркендеп, шарасынан асқан дәуірі 1913 жыл деп есептеледі. Сол 1913 жылы Ыспас зауытында 308-965 пұт таза мыс қорытып шыққан. Бұл мыс сол жылғы жалпы Ресейдің мыс-кен зауыттарындағы жалпы өндірістің 15,8% болады. Қазақстанды алсақ, 1913 жылы мұнан мыстың барлық 100% дені тек осы Ыспас зауытында балқытылған. Бұдан Ыспас зауыты жалғыз Қазақстан емес, жалпы Ресей бәйгесінде де көрнекті орында болып отырғандығы көрінеді. Өйткені 1913 өндіріс жағынан Ыспас зауытының алдында жалғыз-ақ Оралдағы «Қыштым» зауыты болған. Мұның үстіне 1913 жылғы жалпы Ресейдегі жылдық мыс өндірісінің оннан бірі (1/10) осы Ыспас зауытынан алынғандығы жоғарыдағы келтірілген есептен көрініп отыр. 1919 жылдан бастап Ыспас зауыты тоқтаған. Содан әлі күнге шейін жүрмей «қорық» күйінде келе жатыр. Енді Ыспас зауыттарының бұдан былай жүру, жүрмесін шешу үшін оның ауданына кіретін түрлі кен-өндіріс орындарын жеке қарастырып өтейік.
Ыспас ауданына: 1) Нілді (Успен) мыс кені; 2) Қарағанды-Шортан тас көмірі және 3) Ыспас зауытының өзі кіреді. (Сарысу өзенінің бойындағы ағылшындардың 1916 жылы салып, 1919 жылы өртеп кеткен кен қорытатын зауытын біз жорта есепке алмай отырмыз) бұларды айрықша алып көрейік.
Нілді зауыты
Нілді (Успен) кенін бірінші рет 1847 жылы Ушакуп дейтін орыстың көпесі тапқан. 1858 жылы сол Ушакуп Нілді кенінің айналасындағы 22 шаршы шақырымдық жерді қазақ иелерінен 86 сом күміске сатып алып, зауыт орната бастаған. Нілдінің кені майысқан сына сияқты түрде. Майысқан жағы оңтүстікке қарайды. Кен тастары басында сұйық күйінде тереңнен қайнап шығып, жердің үстіңгі қыртысының ішіндегі жарыққа келіп қатуына мүмкін. Алғашқы балқып шыққан кезінде кендердің лебі маңындағы тау жыныстарын шарпып күйдіріп кеткен. Кеннің бұл түрде жасалуын ғылымда «контактовый метаморфизм» дейді. Кеннің жотасы шығыстан батысқа қарата бет алған. Ұзындығы 160 метр (80 құлаштай); құламы 700-800 градустарға шейін барады. Кен тасының жер үстіндегі көрнекті ені – 32 метр. Құлама тереңдігі 200 метрлерге шейін барады. Кен тасының төсеніші – отты тау жыныстарының Порфиры дейтін тегі: жамылшы теңіздің тұнба заттары. Кеннің денесі түгелімен «пирит» тасымен қоршалған. Кеннің ең маңызды бөлімдері жамылшы жағына қарай бейімделіп отырады. Кен денесінің 300 метрдей биіктігі ілгергі заманда езіліп, құлап біткен. Ауа мен су әсерінен өзгеріп, тотығып қалған кеннің «шайылма» бөлімінің тереңдігі 30-60 метрлерге шейін барады. Мұнан кейін 200 метрлерге шейін «тұнба» кендер бар. Одан әрі негізгі кендер басталады. Нілді кенінің ең қасиеттісі «тұнба» бөлімі, бұл бөлімдегі кендерден 25-28% дерге шейін таза мыс шығып отырады. Бұл дүниежүзінде тіпті сирек кездесетін нәрсе. (Мәселен: Оралдағы балқып жатқан кендердің таза мысы 2,5-4,7% аспайды. Әмірике зауыттарындағы мыс кендер 1,7-2,5% проценті ғана). Нілдідегі «тұнба» бөлімдегі мыс кенін ғылымда «борнит» деп айтады. Ағылшындар 1919 жылға шейін осы борниттерді 200 метр тереңдікке шейін қазып алып отырған. 200 метр тереңдегенде борниттер жоғалып «мысты пирит» дейтін негізгі кендер басталған. Бұл жерлерде кеннің ауданы 48 шаршы метр болыпты. Бұдан кеннің енді біраз тереңдікте мүлде жоғалып, «үзіліп қалуы» кәдіктігі білінеді. 200 метр тереңнен шығып отырған «борнит» кендері ағылшындарға жер үстінде пұтына 41 тиынға түскен. 1899 жылдан бастап, 1917 жылға шейін есептегенде ағылшындар Нілді зауытынан жиыны мынадай кен шығарған:
Бірінші сорттық жақсы кен: 12,003,946 пұт (мыс-25%) екінші сорттық кен 2773776 пұт (мыс-10%). Ағылшындардан қалған Нілді зауытындағы қазірге шейін сақтаулы тұрған кендердің шамасы:
Бірінші сорттық кен: 528,000 пұт (мыс-20%) екінші сорттық кен 30,000,000 (мыс-8%) бұл кендердің ішінде 1,800,000 пұттан аса таза мыс бар. Балқыған уақта және зауытқа тасылғанда бұл мыстың 20% не өшіп, не жоғалып қолға түспеуге мүмкін десек, онда да қазіргі күйінде Нілді зауытынан жылына 150,000 пұттан қойғанда 10 жылдың ішінде 1,500,000 пұттай таза мыс балқытып шығаруға болады. Бұл кендер төрт жағынан бірдей қазылып зерттелген. «Көрнекті» кендер. Нілді кенінің мөлшері әлі күнгеше толық зерттелмеген – «шала» зерттелген.
Нілді кенінің әрбір тоннасында (тонна 61 пұт) мыстан басқа 5 миллиграм алтын, 582 грамм күміс және пайда берерлік мөлшерде «мышьяк» дейтін зат бар. (4,2 грамм бір мысқал болады. Миллиграмм 1 граммның 1/100 (бөлімі) бұлардан бұрынғы кезде Мәскеуге барғанда, алтын мен күміс қана мыстан айырылып жеке пайдаланылып отырған. Мышьяк қашанда алусыз, босқа кетіп отырған.
Нілді зауытында қазірде екі шақты бар. Екеуі де қалаған уақытта жұмысқа жегуге жарамды. Зауыттың барлық машина, саймандары толық сақтаулы күйінде. Машиналардың сырты жылында сүртіліп, сырланып, іші майланып отырады. Машиналар тұрған үйлерде қазір жаңа күйінде. Зауыт қайта жүргендегі ең көп шығыны кенді бұрғылайтын және жоғары шығаратын керекті машина саймандарының бағалары. Бұлардың жиыны 500,000 сомға шамалауға болады. Зауытты қайта жүргізу үшін керекті ақшаның жалпы жиыны 1,000,000 сом болмақшы. Бұлардың 750,000 сомы негізгі шығындар. 250,000 сомы уақытша, «қайтымды» шығындар (машиналарға, үй салуға, шахты қазуға жұмсалатын ақшаларды бір сөзбен «негізгі» шығындар дейді. Жұмыскерге, жалақыға, тамақ даярлауға, «зауыт лапкесіне» жұмсалатын ақшаларды «қайтымды» шығын дейді). Жоғарғы сома берілсе, Нілді зауытын 3 айдың шенінде толық жүргізуге мүмкін. Егер де жылдық балқитын таза мыстың шамасы 105,000 пұтқа қойғанда Нілді зауытынан жылына 2,570,000 пұт мыс кенін шығарып отыруға керек.
Қарағанды зауыты
Қарағандының тас көмірін бірінші рет тапқан баяғы Ушакуп дейтін көпес. Ол 1851 жылы Қарағандының айналасындағы 110 шаршы шақырымдық жерді маңындағы қазақтардан 369 сом күміске сатып алған. Қарағанды ошағында ені 1 метрден 4 метрге шейін баратын тас көмірдің 8-ден аса жеке қыртысы (пласт) бар. Бұл қыртыстардың жотасы 25 шақырымға шейін үзілмей барады. Қыртыстардың бәрі де қаз-қатар, көлбей сұлап жатқан. Құламы 100-тан аспайды. Көмірі аса қызулы (қызулық мөлшері – 7200-7500 калори), тас-көмір дәуірінде жасаған ұсатылмайтын, берік көмірлер. Қарағандының көмірі әлі де толық зерттелген емес. Әзірге зерттелген тас көмірдің шамасы 300 миллиарттан асады1. Сондықтан осы күннің өзінде де Қарағанды ошағы байлық жағынан Батыс, Сібір, Қазақстан, Түркістан ішінде бірінші сатыда, жалпы Ресейді алсақ 4-інші орында болып отыр. Қарағандының алдында жалпы Ресейді алсақ Күзбас, Донбас, Жашерембас көмір ошақтары бар.
Қазақстандағы екі бас ошағының барлық көмірі 37 миллиарт пұт. Бұл Қарағандының он бөлгенінің біріндей-ақ. Қарағанды көмірінің ішінде орта есеппен: 22% ұшпалы заттар (түтін), 58% кокс (көмірдің қызулы, дәнекерлі бөлімі), 17% күл, 6% суы бар.
Көмірдің ішіндегі кокс балқыма, пайдалы күйінде. Көмірдің ішінде шайыр (сера) тіпті аз. Сераның аздығы – көмірдің күшті қасиетінің бірі. Өйткені қашанда болса, көмірдің өртенуіне сера тез себеп болып отырады. Екінші, көмірді жаққан уақытта машиналардың оттығын тез бұзып отырады.
Қарағанды зауытында екі шахты бар. Олар 1922 жылдан бері су астында зауыттың машина саймандарының бәрі де толық сақтаулы күйінде. Жүргізе бастағандағы ұсталатын шығындардың көбі шахтыларды құрғатумен, жаңа шахты қазу жабдықтарына ұсталмақ. Ыспас зауытының керегін табу үшін ғана істелсе, Қарағандыны 4-5 айлар шамасында толық жүргізіп жіберуі мүмкін. Мұның соңынан бірер жылдың ішінде керек болатын тереңдігі 60 метрлік жаңа бір шахты мен 200 метрлік жер астындағы сбойкені қатар жасап бітіруге мүмкін (Шахтының тереңдеуін айына 8 метрден, сбойкенің жүруін айына метрден салғанда). Қарағандыны жүргізу үшін жалпыша мынадай шығын керек болады:
Жер жұмыстарына (шахты қазу сияқты) 300,000 сом. Жаңа машиналар алуға: 200,000 сом. Үйлерді жаңартуға және басқа шығындарға 200,000 сом, қайтымды шығындар 100,000 сом. Барлығы 800,000 сом ақша.
Ыспас зауыты
Нілді зауытының мысы мен Қарағандының көмірі Ыспас зауытына тасылып, осы жерден балқытып мыс алынып отыратын. Ыспастың зауыты жылдық 300,000 пұт таза мыс балқытып шығаруға шақталып салынған. Зауыттың электр саймандары мен қазан, басқа кейбір құралдары 1926 жылдан бастап Қарсақбай зауытына тасылып жатыр. Орындағы машина саймандары жаңа күйінде. Зауыттың машиналарынан басқа толық байлығының бірі – үй саймандары Ыспас зауытында: 1) мыс балқытатын үй; 2) кен кептіретін; 3) кенді түйетін, 4) кірпіш өртейтін, 5) электр саймандары тұратын, 6) аптомобил сақтайтын, 7) лаборатория, 8) ұсталық, 9) балталық үйлері және от тирмені бар. Бұлардың бәрі де әзір онша тозығы жеткендер емес. Зауытты жүргізу үшін мынадай шығындар керек болады:
Жаңадан түрлі машиналар алу үшін…250,000 сом
Ұсталық үйлерін саймандау үшін….165,000 сом
Зауыттың үйлерін түзету үшін … 250,000 сом
Зауытқа су дайындау үшін….100,000 сом
Жұмыскерлер тұрарлық үйлерді түзетуге…235,000 сом
Қайтымды шығындар … 250,000 сом.
Барлығы: 1, 250, 000 сом
Кен қорытатын зауыт
Нілді зауытындағы екінші сорттық кендерді ұсатып, оның ішіндегі «іреуі» мен мысын айырып, іріктеп тұру үшін келешекте өзгеше «кен қорытатын» зауыт ашу қажет нәрсе. Бұл зауыттың дәл қай жерге және қай түрмен салынуы әзірге көмескі. Өйткені Ыспас ауданы – кен жағынан әлі де ешбір зерттелмеген жер. Кен іріктейтін зауыттың шығындарын әзірше 1,600,000 сомдарға шамалауға мүмкін. (негізгі шығындар 1,500,000 сом, қайтымды шығыны 100,000 сом). Салынуы 1½ жылдарда бітпекші. Сонымен теріп келсек, Ыспас ауданындағы кен-өндіріс орындарын жүргізе бастағанда 2-3 жылдың ішінде түгел бітіріп, жүзеге асырудың толық мүмкін екендігін табамыз. Бұл үшін керек болатын ақша шығындарын теріп келсек:
1,000,0000 ………………..Нілді зауытына
800,000……………………..Қарағандыға
1,250,000…………………..Ыспас зауытына
1,600,000…………………..Кен іріктейтін зауытқа
250,000……………………..Кенді зерттеу жұмыстарына
4,900,000…………………..барлығы
Дұрысы
Нілді зауытына ………………..1,000,0000
Қарағандыға ……………………. 800,000
Ыспас зауытына …………………..1,250,000
Кен іріктейтін зауытқа …………………..1,600,000
Кенді зерттеу жұмыстарына ……………………..250,000
Барлығы ………………….. 4,900,000
ақша керек болады екен. Ыспас зауыты жылында 150,000 пұт қана мыс берсін деп шамалсақ (300,000 пұттың орнына), сонда бір жылдық мыстың пұтына шаққанда жаңағы көрсетілген шығындар 30 сомнан аз-ақ асады. Мұндай шығындар бұл күнде түгел «патша» заманының өзінде мыс зауытын салу жабдығында жеңіл «кәдімгі» шамада болатұғын.
Ыспас зауытының өндіріс жағдайлары
Ыспас зауытының өндіріс жағдайларын зерттеу үшін төменгі 4 шартты қарастыруға керек болады:
1)Ыспас ауданындағы кен байлықтары, олардың сапасы, 2) зауыт үйлері мен жұмыскерлердің жатақ үйлерінің жайлары, 3) жұмыскер күші мен азық-түлік мәселесі, 4) жол жағдайлары, енді бұл шартты жеке қарастырып көрейік.
Ауданның кен байлығы
Нілді зауытындағы көрнекті түрде зерттелген 1,500,000 пұт таза мыстан басқа Ыспас ауданында Жалпыша мыс кендерінің «зайапке» (білінген жерлері) тіпті көп. Бұлардың кейбірі бұрынғы уақытта «зауыт» деп аталып жүрген. Мысалы: Қайрақты, Ақшоқы, Ұстаманатау (Григорьевское), Бес-шоқы (Царище Маринское) Зепіс, Ирида кен орындары сияқтылар. Бұларды серпіп «зауыт» деп атағанмен де, бәрінде де осы күнге шейін кен шығару жұмысы түгіл, зерттеу шаралары жасалмай келген. Аудандағы табылған мыс кендерінің кейбірі Нілді сияқты жер астынан қайнап шығып, жердің жарығына сыналанып, тарамданып, қатқан «сом» күйінде, кейбірі жер астынан шыққаннан кейін бір жерде қатпай жердің бергі қыртысына сіңіп жайылып кеткен «шашылма» күйінде бұлардың қайсысында болсын жер бетіне шығып жатқан кендерінде 7 ден 10 процентке шейін таза мыс бар. Бұл кендердің қазір ең «үміттілері»:
Қайрақты
Бес-шоқы
Ирида Бәрі де Нілді сияқты «сына» түріндегі «сом»
Алмалы кендер
Ребіс
Успен №2
Үсте-мана-тау
Ақ-шоқы «Шашылма» кен орындары
Алтын су
Нілді зауытының өзінде де кеннің толық зерттеуі болған емес. Мысалы: Нілді кеннің ортасын қақ жарып оңнан терістікке қарата өтетін жердің үлкен сызаты бар. Ол сызат ескі замандағы сол жерде болған от-тауы, жер сілкінуінен жасалған жердің жарығы. Бұл сызаттың жотасынан әр жерде мыс кендері табылып отыр. Нілді кенінің де жасалу шартын осы сызатқа жанастыруға мүмкін. Ағылшындар осы сызықтың жотасын толық зерттемей кетсе керек. Өйткені қалдырған «архивтерінде» бұл туралы еш мағлұмат жоқ. Жоғарыдағы айтылған сөздерді теріп келсек, Ыспас ауданында мыс кендері негізінен аса берекелі екендігі мәлімденеді. Оларды анықтап кен шамасып цифрмен өлшеуге алдымен толық зерттеу керек болады.
Ыспас зауытының отын мәселесі Қарағандының көміріне тірелмекші. Қарағанды ошағында әзір мәлімденіп отырған 300 миллиарт пұт таскөмір Ыспас түгіл бүкіл Қазақстан, Орал, Түркістандағы барлық өндіріс орындары қосылып, толық күйінде жүріп отырғанда солардың бәріне бірнеше жүз жыл отын болуға жарай алмақшы. Мұны мысалдан болжауға мүмкін. 1913 жылы Донбастан барлығы 1,600,000,000 пұт көмір шығарылған. Бұл көмір сол жылғы бүкіл Орал зауыттарының және Ресейдің кіндік оң бөліміндегі зауыт фабриктердің бәрінің жағып шығуына толық жеткен.
Мыс балқытуға керек болатын ізбес, темір тасы, квартс сияқты тау жыныстарының бәрі де Ыспас зауытының жақын маңынан табылып отырған. Мысалы бұрын ағылшындар:
Ізбесті Ыспастан төрт шақырым Құлжұмыр дейтін жерден тасыған.
Кварцты 8 шақырым Байдәулет дейтін жерден тасып отырған.
Темір кенін 5 шақырым «Сасық-Қарасу» дейтін жерден тасып отырған.
Бұл тау жыныстарының зауыт айналасындағы шамасы сенімді мөлшерде. Ыспас ауданын жалпы алсақ, онда мыс пен қатар темір кендері де өте жиі кездесіп отырады. Оларды балқыту үшін Қарағанды көмірінің жанынан әдейі «Темір зауытын» ашуға болады2. Үй салу жабдығына керек болатын құм, балшық, тақтай, тас сияқты заттар зауыттың жанында өте көп.
Бұлардан басқа Ыспас зауыты мен Қарағандының маңында «Шамот», «Динас» сияқты зауыттың пештеріне керек болатын кірпіштерді жасарлық «қызу көтеретін» балшықтың түрлі қасиетті заттары бар. Бұл балшықтардан 1915 жылы Ыспас зауытында қолдан:
179,760 шамот кірпіш
132,981 кварц кірпіш
52,303 динас кірпіш құйылып шыққан. Дәл сол жылдың өзінде салынып жатқан Қарсақбай зауыты жаңағы кірпіштерді Германиядан тасып әкеліп отырған.
Зауыт үйлері және жұмыскерлердің жатақ орны Ыспас, Нілді, Қарағанды зауыттарының қайсысында болса да керекті зауыт үйлері салынып бітіп, даяр тұр. Оның үстіне бұлардың бәрінде де бұрыннан салынған жұмыскерлердің жатақ үйлері дайын, Ыспас зауыттары жүре бастаған кезінде бұл үйлердің бәрінде жеңіл түзетіп алуға мүмкін. Зауыттағы жұмыскерге даярланған үйлердің мөлшерін төменгі есептен көруге болады.
| Зауыттар | Жеке пәтерлер | Қазармалар | ||||
| Бір бөлмелік | Екі бөлмелік | саны | Бөлменің ауданы | |||
| Саны | Бөлменің ауданы |
Саны | Бөлменің ауданы | |||
| Ыспас | 81 | 697 (шаршы саржан) | 92 | 442 | 7 | 162 |
| Нілді | 42 | 355 | 43 | 185 | 4 | 104 |
| Қарағанды | 17 | 116 | 102 | 311 | 13 | 229 |
Қазына үйлерінен басқа зауыт жұмыскерлерінің көбі, әсіресе, қазақ жұмысшылары зауыттың жанына өздерінің салып алған үйлерінде тұрған мұндай қыстаулардың саны 1915 жылдың есебі бойынша:
Ыспастың жанында…………………………125 қора
Қарағандының жанында………………….105 қора
Нілдінің жанында……………………………81 қора екен.
Бұл цифрлардан Ыспас зауыты қайта жүрген кезде ондағы жұмыскерлерге үй-қазарма салу жабдықтары Қазақстанның басқа кен орындары сияқты аса қымбатқа түспейтіндігі білінеді. Бірақ зауыттың барлық үйлері дерлік қазір тоқталып тұрған кезде, уақытымен дұрыс түзелмей ескіріп келе жатқан сияқты. Сондықтан Ыспас зауыттарының жүрісі тағы да енді 5-6 жыл кешеңдесе, бұл үйлердің бәрі тегіс бұзылып, іске жарамсыз түрге келіп қалу қаупі бар.
Жұмыскер күші мен азық, түлік мәселесі
Ыспас зауыттары Ақмола мен Семей губернияларының жапсарлас келетін Ақмола уезінің шығыс пен оң бөліміндегі егінге қолайлы орындарға салынған. Зауыт маңдарында орыс қалалары да, қазақ ауылдары да жиі. Сондықтан Ыспас зауыттары қашанда арзан ақылы жұмыскер күшіне кенде болған емес. Мысалы: 1914-15-16 жылдардың есебін қарасақ, Ыспас зауытындағы қара жұмыскердің күнделік орташа ақысы 65-85 тиындардан аспайды. Сол жылдардағы заңның бекіткен қара жұмыскер ақысы Ақмола облысында 1 сом болатын. Екінші сол жылдарда салынып жатқан Қарсақбай зауытында қара жұмыскердің күндеме ақысы 1 сом 20 тиындардан төмендеген емес. Еңбек ақының арзан болуына Ыспас зауытындағы азық-түлік нәрселерінің бәрі өте арзан болатындығы көп себеп болатын. Бұны мынау цифрлардан көруге болады. 1916-жылы азық-түлік Ыспас пен Қарсақбай зауытында мына түрде болған.
| Нәрсе | Саны | Бағасы | |
| Ыспаста | Қарсақбайда | ||
| Бидай ұны | Бір пұт | 80 тиын | 1 сом 60 тиын |
| Көк найзаның ұны | Бір пұт | 1 сом 20 тиын | 2 сом 40 тиын |
| Мал еті | Бір пұт | 3 сом 20 тиын | 3 сом 60 тиын |
| Тоң май | Бір пұт | 5 сом 50 тиын | 8 сом |
| Кірпіш шай | Бір кірпіш | 1 сом 50 тиын | 1 сом 40 тиын |
| Қант | Бір пұт | 7 сом 20 тиын | 8 сом |
Бұл сандардан жергілікті азық нәрселерді Қарсақбайдан Ыспаста екі есе арзан болғандығын көреміз.
Зауыттардағы бұрғышы забайыш және қара жұмыскерлердің бәрі де тегіс қазақтан алынып отырған. Ұсталар, балташылар сияқты шеберлер маңындағы орыс қалаларынан жалданып отырған. Оралдан не Ресейден келетін «кезбе» жұмысшылар Ыспас зауытында жоқтың қасында болатын. 1915 жылдың есебі бойынша Ыспас ауданындағы зауыт жұмысшыларының саны былайша болған.
| Зауыт | Жұмыскерлердің жалпы саны | Олардың қазағы | Орысы |
| Ыспас | 890 | 710 | 180 |
| Сарысудағы кен іріктейтін зауыт | 120 | 97 | 23 |
| Нілді | 317 | 252 | 75 |
| Қарағанды | 590 | 475 | 115 |
Бұл есептен келешекте де Ыспас зауыттары бұрынғы жұмыскерлерінің көзін тауып алатындығы, азық-түлік заттарының ауданда өте арзандығының арқасында жұмыскер күші мен мұқтаждық көрмейтіндігі сезілді.
Жол жағдайлары
Қарағанды мен Ыспас зауыттарының арасында ағылшындар бар кезінде 40 шақырымдық, ені 600 миллиметрлік отарба жолы болатын. Зауыттар тоқтағаннан былай ол жол бірте-бірте бұзылып, қазір мүлде тозығы жеткен күйінде. Сондықтан зауыттарды жүргізген кезде осы темір жолды қайта түзету жұмысы, әсіресе, оған керекті шпалдар мен релістерді сатып алу жабдықтары көп ақша керек қылмақшы. Бұл жөнінде керек боларлық шпалдарды не Қарқаралы, не Баянауыл, не Көкшетау уезіндегі «Мақының шыбарынан» тасып алуға мүмкін. Нілді зауытынан шығатын мыс кендері Ыспасқа қашанда кіремен тасылатын. Нілдіден Ыспас зауытына шейін кіренің пұты 12-15 тиыннан аспайтын. Былтырдан бері Қарсақбай мен Ыспас зауыттарының арасында кіре жұмысы ашылып отыр. Бұл туралы Ыспас зауытының басындағы адамдардың жазатын баяндамаларына қарағанда зауыт аймағына кіре салуға тіленуші адамдардың шамасы өте көп көрінеді. Сондықтан Нілді зауыты келешекте қайта жүре бастағанда да одан Ыспасқа қарата тасылатын кірелердің нарқы бұрынғы мөлшерінен аса артық бола қоймас деп жоруға мүмкін. Сонымен Ыспас зауыттарының өндіріс жағдайларына әсер берерлік түрлі шарттардың бәрін теріп, зерттеп келгенде мынадай қорытынды жасауға болатын:
Ауданның кен байлықтары мол. Аудандағы мыс кендерінің ең кемі 2-3 орны жете зерттелсе, Нілді зауытындағы басы ашық 1,500,000 пұт таза мысқа қосымша тағы мыс кенін табуға мүмкін. Ыспас зауыты бұрынғыша жылында 300,000 пұт таза мыс шығарып отырғанда, тағы да 10 жыл қайта өмір сүрмекші.
Мыс балқыту үшін керек болатын көмір, ізбес, темір кені және зауыттың жалпы өміріне қажет боларлық үй саймандары, машиналар, жұмыскер, азық-түлік ішкі кіре мәселелері Ыспас зауыттарында өте қолайлы шешіліп отыр. Қазақстан былай тұрсын, жалпы Батыс Сібірдің ішіндегі жасалған, не жасалуға бейімделген кен зауыттарының бірде-бірі жағдайлық жөнінде Ыспас зауыттарымен тең бола алмайды.
Ыспас зауыттарының ең үлкен жалғыз кемшілігі – теміржол бойынан қашықтығы. (Шортанды Изучье станциясы 400 шақырым жер). Бұл жөннен Ыспас зауыттарының тез жүруіне салынып жатқан Қызылжар мен Көкшетау арасындағы теміржолдың алдымыздағы 2-3 жылдың ішінен қалмай Ақмолаға келіп, одан кейін тезінен Қарағандыға жетуі мықты шарттардың бірі. Бұнымен қатар салынып жатқан Семей-Аягөз-Алматы-Арыс жолы мен салынуға бейімделіп тұрған оңтүстік Орал (Магнитная)-Атбасар-Ақмола (Қараөткел) Қарағанды-Аягөз-Шәуешек теміржолдары жүре бастаса, онда Ыспас зауыттарының жаңағы кемшіліктері толық жойылуымен қабат, олардың жалпы келешегі де артық күшейетіндігі айқын.
Ыспас зауыттарының келешек беттері:
Ыспас ауданындағы кен байлығының әзіргі ең маңыздысы – Қарағандының көмірі. Одан кейінгісі – мыс кендері. Жоғарғы көрсетілген 3 темір жол салынып бітсе, Қарағандының тас көмірі мен Коксі өз ауданы шегінен шығып, Қазақстанның оң бөлімі, Қырғызстан, Орал, Түркістан базарларына түсуі шексіз.
Бұл жөнінен Қарағанды көмірін даусыз алушылар төменгі орындар болмақшы.
Қызылжар-Көкшетау-Қарағанды теміржолы, Семей – Алматы – Арыс (Түркістан – Сібір) теміржолы, Орал – Атбасар – Ақмола – Шәуешек теміржолы, Оралдың оң бөліміндегі кен зауыттары, әсіресе Магнитная тауындағы салынып жатқан үлкен шойын зауыты, Қарқаралы аймағынан жуырда салынбақшы қорғасын (цинк) зауыты. Бұл зауыт Х.Н.С.В ның жоспары бойынша 1930-31 жылдарда салынып бітпекші. Жылдық ағызып шығаратыны 300 мың пұт тысыинік бен 180,000 пұт қорғасын3, Ақмола губерниясы Қазақстанның оң бөлімі мен Қырғызстан – Түркістандағы түрлі өндіріс орындары, Қарқаралы маңында салынбақшы шойын зауыты. Бұл зауыт Кентөбе, Тоғай дейтін жердегі темір кенін балқытбақшы.
Бұл алушылардың ең күдіктілері – үшеу. Олар: Қазақстанның оң бөлімі мен Түркістан, Қарқаралыдағы шойын зауытының ашылу, ашылмау күмәнділігі. Сондықтан бұларды жақынырақ қарастырып өтейік. Жер ғылымына шебер атақты Мушкетов дейтін орыстың кен зерттеушісінің кітабына қарағанда4 Қазақстанның оң бөлімі, Қырғызстан, Түркістан жерлерінде көмірдің ошағы аса көп болғанмен де, олардың бәрі тегіс дерлік Қарағанды сияқты кенге бай емес, нашар, «шұқанақ» күйінде. Бұл жерлердің көмірі негізінен үгілмелі, тозаңды болады да, жүрісті, кірені көтермейді. Көмірлерінде «кокс» сияқты дәнекерлі зат аз, күлі өте көп болғандықтан, жаққанда беретін қызулық мөлшері де аса төмен болады. Қызыл-қия ошағынан басқа бұл жерлердегі Көгине сай, Буам-Қапшағайын сияқты ауданы кеңірек көмір ошақтарының бәрінің де көмірі осы сияқты өндіріске қолайсыз. Зерттеушілердің тәжірибесіне қарағанда Қазақстанның оң бөлімі мен Қырғызстан, Түркістан жерлерінде қорғасын, күміс, мыс, темір кендері көп болуға керек5. Бұл кендер одақтық госпланның жоспарынша қазір де тиянақты түрде зерттеліп шықпақшы. Зерттеу нәтижесі бұл жерлерде кемінен бірнеше кен зауыттарын тұрғызбақшы.
Бұл зауыттар теміржол шарттары орындалғанда, керекті кокстарды арзан түрде жалғыз-ақ Қарағанды ошағынан ғана алмақшы. Енді Қарқаралы маңындағы темір кендеріне шойын зауытын орнату мүмкіншілігіне келейік. Қарқаралы жанындағы Кентөбе мен Тоғай дейтін жерлердегі темірдің кендері 1922-24 жылдарда инженер Русакоб арқылы тиянақты дерлік түрде зерттеліп біткен. Зерттегенде бұл жерге келешекте тек 3 жерінен ғана бұрғы салу керек. Сол Русакобтың зерттеуі бойынша мұндағы кендердің шамасы мына сияқты6. Кентөбеде бәрі 1,222,000,000 пұт темір кені, Тоғайда бәрі 270,000,000. Барлығы 1,492,000,000 пұт темір кені. Темір кендеріне жасалған талдамға қарағанда таза темір 55 тен 67 процентке шейін. Орта есеппен кендегі таза темір 60% шамаласақ Кентөбе мен Тоғайда 900,000,000 пұт таза темір барлығы мәлімденеді.
Егерде жылында балқитын шойынның шамасы 10,000,000 пұт болсын десек, жоғарыдағы қор салынатын зауытқа 90 жыл азық болуға жарамды. Сібірде қазір салынып жатқан «Телбес» шойын зауытының кені 500,000,000 пұт таза темір ғана бермекші деп жорылады. Сондықтан Кен-төбе, Тоғайдың кені мен Қарағандының көмірі тұрғанда Қарқаралы маңында аз уақыттың ішінде шойын зауытын салу мәселесі кезектегі жұмыстың бірі деуге мүмкін. Ыспас ауданының өз ішінде мыс кендерінің көп екендігін жоғарыда айтып өттік. Зерттеу жұмысы күшейсе бұл кендердің бірсыпырасының шамасы көрнекті түрге келіп, келешекте Ыспас зауытына мол азық болуға жарамды болуы айқын нәрсе. Сондықтан теріп келгенде Ыспас зауытттарының келешек бағыты екі жолмен жүруі керек.
Ыспас зауыты аудандағы мыс кендерінің балқып шығатын кіндігі Нілдіден басқа аудандағы бар мыс кендерінің бәрі де толық зерттеледі. Ыспас зауыты әуелі Нілдінің қалған кенін тегіс балқытып, оны тауысқан соң басқа жерден табылған мыс кендерімен жүріп отырады.
Қарағанды көмірі өз ауданы мен Қазақстанның оң бөлімдерінің отын кіндігі.
Соңғы бағыт жалғыз Ыспас емес, Қазақстанның жалпы өндірісінің өркендеуіне берік тіреу сияқты. Сондықтан Қарағанды көмірін мемлекет өндірісіне қалай қиыстыру жолдары және ол туралы керек болатын тиісті шаралар Қазақстанның кіндіктегі шаруашылық жоспар мекемелерінде айрықша қаралып қарар табуына керек нәрсе.
Ыспас ауданында мыс өндірісін өркендету шаралары оларды қазір де иемденіп отырған «Атбасар тіресінің» мойнындағы міндеттің бірі. Одақ ВСНХ ның өндіріс туралы жасаған кезекті 5 жылдық жоспарының ішінде Ыспас зауыттарын жүргізу туралы тиісті қаражаттар алмай қалған көрінеді. Бұл Атбасар тіресінің Ыспас туралы жасайтын шараларына көп бөгет болып келген сияқты. Өткен қыс ішінде Атбасар тіресі Ыспас зауытын қайта жүргізу туралы тиісті орындарға дәлелді баяндамалар жасап отыр. Ыспас зауытының жүрмей «сақтаулы» күйде тұруы зауыт мүлкі мен үйлердің тозу, бүліну шығындарынан басқа жылында тіреске 30 мың сом зиян келтіріп отырады (Зауыттағы күзетшілер және басқа мекемелердің алатын жылдық жалақысы). Осы жылдағы март айының аяғында Мәскеуде болып өткен одақтық кен өндірісінің 2-тобында да Ыспас зауыттарын қайтадан жүргізудің керектігі туралы көп сөз сөйленді. Қазір де одақтық ВСНХ ның кен бөлімі Ыспас зауытын қайта жүргізу туралы тиісті болатын зерттеу және қаражат жоспарларын жасап бітіру жұмыстарын Атбасар тіресіне тапсырып отыр. Атбасар тіресі бұл туралы осы жаз Ыспас ауданына 2 партия зерттеушілерді шығарып отыр. Бұл биыл жаз, әсіресе, Нілді, Қайрақты, Алмалы кен орындарын зерттемек. Бұл кендердің түзу планын салып бітірмек. Жоғарыдағы орындардан басқа зерттеуші адамдар осы күзге шейін аудандағы Ақ-шоқы, Бес-шоқы, Үстемана-тау, Алтын су сияқты кен ошақтарында «шолма» түрде зерттеп өтпекші. Зерттеу жұмыстарына басшылық істеу міндеті Қазақстанда 5-6 жылдан артық қызмет істеп машығын шығарған Русакоб, Яговкин дейтін орыстың белгілі кен зерттеу мамандарына тапсырылып отыр. Биыл жазғы зерттеу жұмыстарының берген жемісі Атбасар тіресінің күзге жасайтын Ыспас зауыттары туралы жоспарына негіз болмақшы.
Мұнымен сөзді аяқтатып келгенде Ыспас зауыттары туралы төменгі 3 қорытындыға тірелеміз.
Ыспас зауыттарының қазіргі «қорық» күйінде жылдық күзетке ұсталатын шығыны мен жыл сайын зауыттағы үй, мүлік, машина саймандарының босқа тозуынан келетін зиян аса артық орынсыз. Сондықтан Ыспас зауыттарын қайта жүргізу мәселесі мемлекет үнемінің ең керекті жұмысының бірі.
Өндіріс жағдайларына қарағанда жалғыз Қазақстан емес, бүкіл одақ жерінің ішіндегі «қорық» зауыттардан алдыменен жүруге қолайлысы Ыспас зауыттары.
Ыспас ауданында мыс кендерінің көптігін жоғарыда айтып өттік.
Биылғы және келер жылдағы жасалатын толық кен зерттеуі бұл ауданның ішінен кемінен 1,500,000 пұт таза мыс берерлік кен қорын табуына сенім күшті. Бұл қорға Нілді зауытындағы көрнекті түрдегі 1,500,000 пұт таза мыс берерлік кендерді қоссақ Ыспас зауытын жылына 300,000 пұт мыс берерлік бұрынғы қалпында әлі де 10 жыл жүргізуге болады.
Бұндай шартта Ыспас зауытының тез жүруіне керекті қаражат жеткілікті мөлшерде мемлекет қорынан тоқтаусыз берілуі даусыз нәрсе.
Сондықтан енді 2-3 жылдардың ішінде зауыт кәсібінен қазақ жерінің «тұңғыш» сияқты саналатын Ыспас зауытында ұйқысынан қайта сергіп тағы да бұрынғы мөлшерінде жүре бастауына сенім зор.
_______________________
1 См.Гапеев. Карагандинские каменно угольное месторождения.
2 Пазухин. Металлургия «В Киргизской степи».
3 Цветная металлургия. 1926 г. Серия І-дің. 23-56-57-беттер.
4 Мушкетов И. В. Туркестан. Том І и ІІ.
5 Список Рудных месторождении Казстепии. Инж. ТИме 1917 г.
6 Русакоб и Яковкин. К вопросу о минер.ресурсах Казстепис.
ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР
ҚАРАҒАНДЫ-ЫСПАС ЗАВОДТАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ КҮЙІ МЕН КЕЛЕШЕГІ
Бұл мақала 1928 жылы Қызылорда қаласының бастырушы өлкелік партия комитетініне қарасты «Қызыл Қазақстан» атты жалпы саясат, өнер, білім, шаруашылық журналының «Январь-Февраль» №1-2 (69-70) сандарының 22-35 беттерінде «Сәтбайұлы Қаныш» деп төте жазумен жарияланған. Аталған мақала Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың 1970, 1989, 1999, 2007 жылы шыққан «Таңдамалы» көп томдық шығармалар жинағында берілмеген.
Бұл мақала Қаныш Имантайұлы Сәтбаев шығармалар жинағына тұңғыш рет төте жазудан қазіргі әріпке аударылып, ғылыми айналымға еніп отыр. Мақаланы қазіргі әріпке түсіру барысында кейбір жер-су атаулары, түрлі ұғым-түсініктер сол кезеңдегі қолданыс негізінде берілді.
Мақала ішінде төмендегі терминдер кездеседі:
Контактовый метаморфизм – геологиялық денелердің температура, қысым, газ бен сұйық ерітінділер ықпалынан өзгеріске ұшырау үдерістері. Бұл өзгерістер пайдалы қазба денелерінің жатық жағдайлары мен морфологиясына, тау жыныстар мен пайдалы қазбалардың құрылымы мен бітіміне, минералдық және химиялық құрамына әсер етеді.
Порфир (гр. porphyreos – қызыл) – ұсақ түйірлі арқауында фенокристары (минералдардың ірі түйірлері) бар қышқыл тау жыныстарының жалпы атауы.
Пирит (гр. pyrіtes lіthos – отты тас) – ашық сары түсті, көбінесе текше кристалдар түрінде ұшырасатын минерал темір сульфиді. Табиғатта ең жиі кездесетін сульфид болып табылады. Синонимі — күкіртті колчедан; темір колчеданы. Химиялықформуласы: FeS2 (Fe – 46,6%, S – 53,4%).
Борнит – шұбар мыс кентасы (Австрия минералогы И. Борнның құрметіне аталған), сульфиттер класының минералы. Химиялық формуласы: Cu5FeS4.
Жер қыртысы – литосфераның беткі бөлігін құрайтын, төменгі жапсары Мохоровичич деңгейімен шектелген Жердің ең үстіңгі қабығы.
Кокс (нем. Koks) – көмірді немесе мұнайлы шикізаттарды кокстеу арқылы алынатын жасанды қатты отын.
Кварц – табиғатта ең көп таралған тау жынысын түзуші минерал. Оксидтер класына жатады, химиялық формуласы: SіO2.
Динас кірпіш – құрамында 93-97% SiO2 болатын, отқа төзімділігі 1983-2003°K (1710-1730 °С) материалдан жасалған қыш.
Шамот кірпіш — отқа төзімділігі 1320-1730°С. Шамот кірпіш домна пештерін астарлау, оның ауа қыздырғыштарын қалау, мартен пештерінің қабырғаларын қалау үшін қолданылады.