Қаныш Сәтбаев мәдени мұрасының цифрлық қоры

1956-1959 жылдары жарық көрген еңбектері

ҚАЗАҚСТАН ЕҢБЕКШІЛЕРІ – АЗИЯ МЕН АФРИКА ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ АДАЛ ДОСЫ

Империализмнің отарлық системасы құлдырап, кері кетуде, ал 950 миллионнан аса адамды біріктіріп отырған социалистік мемлекеттердің туысқандық ынтымағы нығайып, қуатты күшке айналуда.
Империализмнің отарлық бұғауын жұлып тастап, азаттық алған бұрынғы отар елдердің халықтары бейбітшілік үшін, бүкіл адамзаттың жарқын болашағы үшін күрестің ұлы армиясына қосылып отыр. Жер шарының картасында 25 жаңа мемлекет пайда болды.
Азия мен Африка халықтарының тағдырын ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүние жүзінің саяси жағдайын түбірінен өзгерткен, жер шарының осы бөліктерінде болған тарихи оқиғалардың айқын көрінісі – Баңдунг конференциясы болды. Бұл конференция таяуда ғана тәуелді болған және езілген халықтардың бірлігін нығайтудың, баянды бейбітшілікті сақтаудың рухын баяндап берді. Конференция қарарын Совет Одағы қолдады және барлық бейбітшіл адамзат мақұлдады. Осы жылғы 26 декабрьде Каирде Азия мен Африка елдерінің конференциясы ашылады. Осымен байланысты қазір Азия және Африка континенттеріндегі барлық елдер бұл конфенцияға қызу әзірленіп жатыр.
Азия мен Африка халықтары ынтымағының апталығын Совет Одағында өткізу, Совет Одағы халықтарының Азия мен Африканың бейбітшіл халықтарымен туысқандық ынтымағын одан күшейтуге жағдай жасайды.
ҒЫЛЫМ ӨРІНЕ
Біз өткен жылды жемісті жыл, жеңісті жыл есепті шығарып салып, бүгінде шаруашылық саласындагы шексіз мол табыстарымыздан, мәдени болмысымызда, рухани тірлігіміздегі ілгерілеуден ертеңгі күніміз бен айымыздың, әрі ассақ жылымыздың кең келешегін көріп отырмыз.
Еліміздің экономикасының мықты қарқынмен алға басуына ғылымның қосқан және қосатын үлесі зор. Өйт­кені совет ғылымының барлық жетістіктері тек Отан игілігіне, партияға, халыққа қызмет ететіні еңбекшілерге мәлім.
Советтік озат ғылымның үлкен бір отряды – Қазақ ССР Ғылым академиясы да 1956 жылы елеулі еңбектер беріп, бірқыдыру жұмыстар істеді. Оның бәрін бір жіпке тізіп, айтып жатпай-ақ, кейбір жеке еңбектерді еске алсақ, біз «Орталық Қазақстанның металлогеникалық жә­не болжау (прогноз) карталарын» жасағанымызды, мыс қоспаларын қорытуда циклондық энергометаллургиялық тәсілін тапқанымызды жұртшылыққа жария еткіміз келеді. Екеуінің де ғылымдық, практикалық маңызы қуантарлықтай. Соңғысы біздің елдің түсті металлургия кәсіп­орындарынан ғана емес, шет мемлекеттердің кәсіпорын­дарынан да өзінің қызу қолдауын тапты.
Академия баспасынан кітап боп шыққан ғылыми ең­бектер үлкен творчестволық коллективтің қажырлы, қар­қынды ісінің айғағы. (Бұл ретте «Қазақстан флорасы» деген үлкен ғылыми еңбектің бірінші томының жарыққа шыққанын ерекше атап өткен жөн).
Академияның ғылыми-зерттеу мекемелерінің саны ар­тып, көлемі ұлғайып келеді. Бұған былтырғы Батыс Қа­зақстанда мұнай, Алматыда микробиология және вирусо­логия институттарының ұйымдасқанын, бірсыпыра жаңа лабораториялар мен секторлардың, бөлімдердің ашыл­ғанын айтсақ та жеткілікті. Ғалымдарымыз көптеген ха­лықаралық конференциялар мен конгрестердің жұмысы­на белсене қатысты. Бұл дағы Қазақ ССР Ғылым академиясының одақ көлеміндегі, халықаралық ғылыми аренадағы беделін бейнелейтін секілді.
КПСС XX съезінің тарихи қарарларын жүзеге асыру бағытында алдымызда жауапты да ардақты міндеттер көп. Академия 1957 жылы геология-география, техника, химия, физика, математика, биология, медицина және қо­ғамдық ғылымдар саласынан жүзден астам комплексті проблемаларды шешуді ұйғарып отыр.
Осы комплексті проблемалар республикамызда түсті және қара металлургияны, көмір, мұнай, химия өнеркә­сіптерінің дамуымен байланысты, энергетика, электрлен­діру мәселесін дұрыс шешу, ғылымның басқа да көптеген сырларын ашу міндеттерін қамтиды. Онда Орталық Қазақстан шегіндегі көмір, титан, цирконий, кенді Алтай мен Қалба тауларының баурайындагы полиметалл мен сирек кездесетін металдардың болжау карталарын жа­сауды аяқтауы да көзделген. Астрономия, астрофизика, математика, механика салаларында да, сол секілді био­логия, медицина ғылымдарының сан қилы тарауларында да зерттеу жұмыстары жүргізіле бермек. Қоғамдық ғы­лымдар саласында советтік Қазақстан тарихын, қазақ тілін, әдебиетін жан-жақты терең зерттеу міндеті де үстіміздегі жылғы ғылыми жұмыстардың төрінен орын алады.
Қазақстан ғалымдары осындай күрделі проблемалар­ды абыроймен орындап шықса, ел сенімін ақтап, жұрт құрметіне бөленбек.
Жаңа жыл ғылым өріне бастайтын, тағы да ғажайып жеңістерге жетектейтін жыл болсын!
АЛТЫАЯҚОВ БАЙМАНҒА ХАТ
«Байман ұста Алтыаяқ ұлына. Құрметті Байеке! – деп басталған хат сөзі, – сіздің Аманкелді батырдың өзі және сарбаздары ұстаған қаруларының түпнұсқасын жаңадан жасап жібергеніңізге Қазақ ССР Ғылым академиясы зор алғыс айтады. Бұл қару-жарақтар белгілі бір тарихи дәуірдегі қазақ халқының жауынгерлік мәдениет үлгісін бейнелейді. Мұның қазіргі, Ұлы Отан соғысы кезіндегі маңызы да үлкен.
Осы іске сіз бұдан былай да ат салысады деп сенеміз. Академия сізбен байланыс жасап тұрады.
 
Сәлеммен – Қ.И. СӘТБАЕВ».
БІР ТОП СОВЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ЯДРОЛЫҚ ҚАРУҒА ЖӘНЕ ОНЫ СЫНАУҒА ТЫЙЫМ САЛУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕГІ МӘЛІМДЕМЕСІ
СССР Ғылым академиясының, әртүрлі ғылми коллективтердің және жеке совет ғалымдарының соңғы жылдары жұрт алдында сөйлеген сөздерінде ядролық қаруды жинақтауға және бұл қаруды онан әрі сынай беруге совет ғылми жұртшылығының теріс карап отырғаны туралы сан рет мәлімдеме жасалды.
Совет ғалымдары радиацияның адамға және бүкіл жанды тіршілікке жасайтын әсерінің зардаптарын зерттеу саласында айқын мақсатпен жұмыс істеп, өздерінің қоғамдық қызметінде атом энергиясын соғыс мақсаттарына қолдануға жол бермеу ісіндегі зор жауапкершілікті түсіну сезімін өздерінің туған елінде және одан тыс жерлерде адамдардың мүмкіндігінше ең қалың топтарына ұғындыруға ұмтылып келеді.
Ғылым адамдарының қоғамдық борышы басқа елдердің ғалымдарына біздің үн таратуымызға, сөйтіп ядролық соғыстың қатерін болдырмау жөнінде олармен бірлескен неғұрлым батыл қимылдар жасаудың шұғыл қажет екені туралы тағы да ашықтан-ашық мәселе коюымызға негіз болып отыр.
Атом соғысының қатері арта түсуде, жанталаса қарулану және жаппай қырып-жоятын қаруды жинақтау барған сайын шапшаң қарқынмен жүргізілуде, атом қаруын өндіре алатын державалардың саны көбеюде; ядролық қарулы сынау барған сайын зор көлемде өріс алуда. Сонымен, атом энергиясын соғыс мақсаттарына пайдаланудан адамзатқа төнетін хауіп соңғы уақытта кемімегені тіпті былай тұрсын, қайта, мұның керісінше, арта түсті.
Бүкіл жер шарындағы ғалымдардың төніп отырған хауіптің, адамзаттың өмір сүріп отырған ұрпақтарының ғана емес, сонымен бірге болашақтағы ұрпақтарының да денсаулығына қатерлі хауіптің шын көлемі туралы айтып, барлық адамдарды сақтандыруы мейлінше қажет болып отыр.
Біздің Үкіметіміз атом қаруына толық тыйым салу жолындағы бірінші қадам ретінде оны сынауды дереу тоқтату туралы сындарлы ұсыныстар енгізгенін біз аса қанағаттанған сезіммен атап өтеміз. Бұл қарапайым және айқын ұсыныстар ешбір кешіктірілмей жүзеге асырылатын болуға тиіс. Бұл ұсыныстар бүкіл адамзаттың мүдделеріне сай келеді.
Өз елдерінің үкіметтерін және бүкіл дүние жүзінің жұртшылығын ядролық қаруды қолдану қатерінен сақтандырып, бұл қаруға тыйым салуды және оны сынау әрекеттерін тоқтатуды талап етіп отырған біздің ержүрек әріптестеріміздің қимылдары барған сайын арта түскенін совет ғалымдары тынбастан зер салып, қадағалап келеді.
Эйнштейннің, Расселдің, Жолио-Кюридің және басқа көрнекті ғалымдардың жұртқа белгілі мәлімдемесінде ядролық карудың жасалуымен және дүниежүзілік жаңа соғыс шыға қалған күнде бұл қарудың кең көлемде сөзсіз қолданылуы ықтимал екендігімен байланысты адамзатқа төнген елеулі хауіпке назар аударылды. Осы мәлімдемеде дүние жүзінің ғалымдарына үн таратылып, бұл хауіптің шын көлемін ғылыми дәлділікпен бағалауға және мұны барша жұртқа хабарлап жеткізуге шақырылды. Соңғы уақытта Жапония ғылыми советінің сессиясы, екі мың екі жүз американ ғалымы, 256 ағылшын ғалымы, 230 француз ғалымы, 18 көрнекті неміс физигі, Қытайдың, Чехословакияның, Индияның, Швецияның және басқа елдердің көптеген ғалымдары атом қаруын сынау үшін жаруды дереу тоқтату туралы коллектив болып және жеке-жеке мәлімдемелер жасады.
Осы жылғы июньде американ ғалымдарының федерациясы өзінің 2500 мүшесі ағынан мәлімдеме жариялап, Америка Құрама Штаттарының үкіметін ядролық қарулы онан әрі сынауға тыйым салуға Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы әрекет істеуге шақырды.
Ядролық қаруға тыйым салуға ұмтылған талабында әртүрлі елдер ғалымдарының бұл мақсатқа жетуге түрліше қарауы мүмкін екенін, олардың бұл проблемаға көзқарасындағы алшақтықтың олардың дүниеге көзқарасындағы айырмашылықтан туып отырғанын және көбінесе өз мемлекеттерінің билеуші топтарының саясатына тікелей байланысты болып отырғанын біз айқын түсінеміз.
Бірақ бұл, біздің пікірімізше, ядролық соғысты болдырмау сияқты барлық адамдар үшін өмірлік маңызы зор істе әртүрлі елдердің ғалымдарын халықтардың бейбітшіл талабына сай келетін ортақ позицияға жеткізбейтіндей кедергі-бөгет болмауға тиіс.
Біздің пікірімізше, радиацияның зияндылығымен және атом энергиясын соғыс мақсаттарына қолдану қатерімен байланысы ғалымдарды мазасыздандырып отырған проблемаларды іскерлікпен талқылау үшін ғалымдардың кен көлемді халықаралық кездесулерін өткізу қажет. Осы жылғы июльде Пагуошта (Канада) шақырылған кенес бұл бағытта жасалған пайдалы қадам болды, осы кеңеске Америка Құрама Штаттарының, Англиянын. Совет Одағының, Қытайдың, Австралияның, Жапонияның және басқа елдердің кейбір көрнекті ғалымдары қатысты. Пагуоштағы кеңес атом энергиясын соғыс мақсаттарына қолданудан туатын хауіп туралы мәселе жөніндегі мәлімдемені әзірлеп, бекітті.
Біз атом қаруына тыйым салу туралы мәселе жөнінде конференция шақыру қажет деген идеяны қолдаймыз. Мейлі ғылымның ең көрнекті өкілдерінің кең көлемді халықаралық жиналысында барлық елдердің атомшы ғалымдары ғана емес, сонымен бірге ғылымның басқа салаларының өкілдері: биологтар, медиктер, барлық бағыттағы философтар, экономистер, тарихшылар, социологтар. педагогтар және басқалар да өздерінің байсалды сөзін айтатын болсын.
Атом энергиясын соғыс мақсаттарына қолданудың мүмкін екендігімен байланысты адамзатқа төніп отырған хауіп барлық елдер үшін, олардың саяси және экономикалық құрылысы қандай екеніне қарамастан, ортақ хауіп болып табылады. Сондықтан біз барлық елдердің ғалымдары адамзатқа қатер төндіріп отырған хауіп жайында жаппай мазасызданып отырғанын көрсетуге; сөйтіп ядролық қаруға және оны сынауға дереу тыйым салу, соғысты болдырмау жолындағы күресте өздерінің күш-жігерін біріктіруге тиіс деп санаймыз.
Біз, совет ғалымдары, қандай елдің болса да ғалымдарымен бірлескен қимылдар жасауға, атом соғысын болдырмауға, бүкіл адамзаттың бейбітшілігі мен тыныштығын қамтамасыз етуге бағытталған қандай ұсыныстарды болса да талқылауға өзіміздің толық әзір отырғанымызды білдіреміз.

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР

ҚАЗАҚСТАН ЕҢБЕКШІЛЕРІ – АЗИЯ МЕН АФРИКА ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ АДАЛ ДОСЫ

Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінде 1957 жылы 8 желтоқсанда шықты. Бұл мақала кейіннен Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың әр жылдары жарық көрген жинақтарында басылып келеді. Атап айтқанда:
Сәтбаев Қ. Қазақстан – менің Отаным. – Алматы: Ғылым, 1999. – 464 б. + суретті қосымша 1 б.т. – 380-б.;
Сатпаев К. И. Собрание трудов. В 8-ми томах. Том 8. Публицистика. Материалы к биобиблиографии. – Алматы: НИЦ «Ғылым», 2001. – 440 с. – 49-б.;
Сәтбаев Қ. Таңдамалы. 1 томдық. – 2-ші бас. – Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. 1-Т.: Қазақстан – менің Отаным. – 384 б. – 309-б.

ҒЫЛЫМ ӨРІНЕ

Мақала « Қазақ әдебиеті» газетінде 1957 жылы 1 қаңтарда жарық көрді. Бұл мақала кейіннен Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың әр жылдары жарық көрген жинақтарында басылып келеді. Атап айтқанда:
Сәтбаев Қ. Қазақстан – менің Отаным. – Алматы: Ғылым, 1999. – 464 б. + суретті қосымша 1 б.т. – 260-261 бб.;
Сәтбаев Қ. Таңдамалы. 1 томдық. – 2-ші бас. – Шымкент: «Оңтүстік полиграфия», 2007. 1-Т.: Қазақстан – менің Отаным. – 384 б. – 210-211 бб.

АЛТЫАЯҚОВ БАЙМАНҒА ХАТ

Мақала алғаш рет «Социалистік Қазақстан» газетінің 1957 жылғы 11 шілдедегі №258 (5564) санының 5-бетінде жарияланған.
Сол жылдан бастап Қаныш Сәтбаев шығармаларының әр жылдарда жарық көрген жинақтарында басылып келеді:
Сәтбаев Қ. Таңдамалы. 5 томдық. – Шымкент: Оңтүстік полиграфия, 2007. 1-Т.: Қазақстан – менің Отаным. – 384 б. – 382 бб.
Сәтбаев Қ. Қазақстан – менің Отаным. – Алматы: Ғылым, 1999. – 464 б. + суретті қосымша 1 б.т. – 456-457 бб.
Мақаланың түпнұсқасы мен одан кейінгі жарыққа шыққан нұсқаларының арасында текстологиялық мәселелердің бар екендігі анықталды. Мысалы:
«Байман ұста Алтыаяқ ұлына. Құрметті Байеке! — деп басталған хат сөзі, – сіздің Аманкелді батырдың өзі және сарбаздары ұстаған қаруларының түпнұсқасын жаңадан жасап жібергеніңізге Қазақ ССР Ғылым академиясы зор алғыс айтады» – үзіндісіндегі «сөзі, – сіздің» арасындағы сызықша дефиске алмастырылған.

БІР ТОП СОВЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ЯДРОЛЫҚ ҚАРУҒА ЖӘНЕ ОНЫ СЫНАУҒА ТЫЙЫМ САЛУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ ЖӨНІНДЕГІ МӘЛІМДЕМЕСІ

Мақала алғаш рет «Социалистік Қазақстан» газетінің 1957 жылғы 14 тамызындағы №189 (10391) санының 4-бетінде «Бір топ совет ғалымдарының ядролық қаруға және оны сынауға тыйым салу туралы мәселе жөніндегі мәлімдемесі» деп жарияланған.
Қ. Сәтбаев бұл мәлімдеме-мақаланы А. Несмеянов, Н. Семенов, И. Бардин, А. Топчиев, П. Капица, Д. Скобельцын, К. Островитянов, Д. Щербаков, А. Благонравов, В Виноградов, А. Виноградов. М. Лаврентьев. В. Введенский, А. Шубников, А. Арбузов, И. Артоболевский, Е. Павловский, А. Палладии, А. Курганов, В. Кириллин, М. Келдыш, И. Сисакян, Н. Мусхелишвили, А. Берг, В. Котельников. В. Сифоров. Ю. Кобзарев, А. Опарин, , А. Бакулев, П. Лобанов, И. Эйхфельд, Н. Шатский, А. Ефимов, С Миронов, С. Вольфкович, С. Обнорский, К. Власов, И. Николаев, П. Кочина, Н. Боголюбов, X. Абдуллаев, Б. Александров, Ф. Константинов, С. Христианович, М. Агошков, В. Амбарцумян, А. Терпигорев, А. Скочипский, Г. Кржижановский, М Алиев, И. Ахунбаев, Я. Пейве, Ю. Матулис, Г. Чарыев, П. Ребнидер, А. Бетехтин, Л Седов, И. Тюрин, Н. Бехтин, И. Герасимов, А Щукин. С. Медведев. И. Кнунянц, В. Шулейкин, К. Ненадкевич, А. Микулин, Н. Рыкалин, М. Дубинин, В. Кондратьев, В. Сукачев, С. Струмилин, Н. Цицин, Н. Доллежаль, С. Соболев, Н. Бруевич, С. Бернштейн, А. Самарин, А. Тихонов, Л. Иванов, Б. Казанский, Б. Стечкин, Е. Варга, М. Стырикович, И. Черняев, Т. Хачатуров, М. Кеплюшников, Е. Бертельс, С. Бархударов, Г. Александров, И. Векуа, В. Купревич, В, Соколовский, Н. Цытович, И Казарновский, О. Левицкий, К. Лавровский, С. Умаров, М. Митин, М. Иовчук, С. Лебедев, А. Горинов, А. Алиханян, Н. Нуждин, Е. Блинова. И Кибель, С. Архангельский. Н. Пиксанов, В. Кузнецов, М. Павлов, Е. Коровин. А. Предводителев, Л. Сретенский, А. Михайлов, Б. Кренцель, А. Баландин, А.Полканов, А. Сегаль, Л. Понтрягин, А. Имшенецкий, И. Брук, X. Коштоянц, А. Максимов, В. Рыжков, Н. Дружинин, Л. Шевяков, И. Трахтенберг, И. Минц, И Шмальгаузен. Л. Штерн, Е Косминский, А. Григорьев, А. Ларионов, Л. Люстерник, А. Минц, И. Джигит, Д. Зернов, А. Крылов, И. Майский, В. Белоусов, М. Каммари, В. Орехович, С. Саркисов. А. Вишневский, В. Парин, А. Мясников, А. Несметов, В. Тимаков, П. Давыдовский, А. Летавет, В. Черниговский, В. Виноградов, С, Мардашев, Ф. Кротков, Н. Коновалов, А. Браунштейн, С. Северин, К. Скрябин. И. Синягин, Н. Соколов, Н.Щербиновсвий, С. Демидов, И Варунцян, В. Болтинский, П. Константинов, И. Шаров, Е. Лискун, Н. Ростовцев, М. Мельников, А. Попов, Б. Рубаненко, В. Насонов, А. Власов, Г. Кузнецов, В Овсянкин, К. Карташов, А. Мордвинов, К. Алабян, В. Кучеренко, В. Светличный. В. Сапрыкин, В. Мыслим, И. Ловейко, Градов, Н. Былинкин, Б. Мезенцев, Г. Симонов, П. Спышнов, П. Красильник, С. Башинский, Г. Людвиг, В. Бургман, Н. Четверухин, С. Сказкин, Б. Орлов, А. Калашников, В. Швацкая сынды қайраткерлермен біріге жазған.
Мақалада кездесетін терминдер:
Радиация (иондаушы сәулелену) – электромагниттік толқындар немесе субатомдық бөлшектер түріндегі энергияның тасымалдануы. Табиғи радиация көздеріне топырақта, суда, ауада және адам ағзасында болатын әртүрлі радиоактивті заттар жатады.
Ядро – бір нәрсенің ішкі, орталық бөлігі.
Атом ядросы – оң электр заряды бар атомның бөлігі; онда оның барлық дерлік массасы шоғырланған.

 © Әуезов институты, 2023-2026

Әуезов институтында әзірленген қазақ мәдениетінің ірі тұлғалары шығармаларының академиялық басылымдарының онлайн нұсқасы